Geleneksel Dizi ve
Ney'deki Sesler

[Yazıcıya göndermeye elverişli dosya için tıklayınız]

Türk Mûsikîsinin aslî seslerinin nefesli sazladaki hava titreşimlerinin doğası gereği belirlendiğini görmüştük. Arızî sesler ise daha çok telli ve perdeli sazların kullanılmasıyla belirlendi. Bu şekilde belirlenen seslerin aslî seslerin bağıl frekanslarında da teorik olarak farklılık gösterdiğini, ancak bunun pratikte mutlak frekans değerlerini hiç etkileyemeyecek kadar küçük olduğunu gördük.

Arızî seslerin tanımını ney üzerinden ve doğrudan doğruya doğal dizinin seslerinden hareket ederek de yapmak mümkün. Bu yoldan hesaplanacak frekanslar da, tıpkı aslî seslerde olduğu gibi, telli sazlar için hesaplanan frekanslardan teoride farklı ama pratikte hemen hemen hiç farksız sonuçlar verir.

Ancak, ney dizisindeki değerler doğrudan doğruya doğal diziden çıkarak hesaplandığından, bu dizi teorik incelemeler için daha iyi bir çıkış noktası olabilir diye düşünüyorum...

Önce hesaplamadan, yalnızca şematik olarak, bu dizinin aslî ve arızî tüm seslerinin ney üzerindeki yerlerini gösterelim.

(Hesaplamalarımızda kullanmadığımız için birinci devre seslerini -dem seslerini- ve aşîran deliğine ait sesleri tabloya almadık. Bundan başka 5. Devre'de tam geleneksel diziye ait sesleri vermiyen pozisyonları da boş bıraktık. Aslında hava akımının açısını pek az değiştirmekle bu pozisyonların hemen yanından Tiz Hüseynî ve Tiz Acem gibi bir sıra önemli ses çıkar. Ama bunlar yapacağımız hesaplamalarda rol oynamıyor...)

Ney'de arızî seslerin pek azı için ayrı bir delik vardır. Bunların büyük çoğunluğu, diğer delikleri yarım ya da daha az açarak, ya da ney'e üflenen hava akımının eğimini artırıp azaltarak elde edilir. Şematik tablonun ikinci sütununda bunlara çok özet bir biçimde işaret ediliyor. Öte yandan metin içinde sesin çıkış yeri ve biçimini kolayca gösterebilmek için, tablonun her bir satırına karşılık gelen pozisyonlara (neydeki deliklerin numaralanmasını esas alan, 1, 1a, 6b gibi) isimler verdik ve tablonun ilk sütununa kaydettik.

Doğal dizi içinde yeri belirlenmiş ve frekansı hesaplanmış olan sesler tabloda kalın harflerle belirtilmiştir. Bu seslerden hareketle, adım adım diğer sesleri de saptamak istiyoruz. Şimdiye dek yaptığımız gibi, önce aynı sesin birden fazla ses devresinde çıkmasından yararlanılarak, ilk başta yalnızca şematik olarak işaret edilmiş olan ney üzerindeki pozisyonların tam yerleri belirlenecek, daha sonra ses devreleri arasındaki (1 : 2 : 3 : 4 : 5 olduğunu bildiğimiz) frekans oranlarını kullanarak seslerin frekanslarını bulacağız.

Doğal dizide sorun, tek, iki ya da dört delikli bir flüt için gerçek delik yerleri tespit etmekti. Burada ise "bir pozisyonun yerini tespit etmek" derken, çoğunlukla gerçekten yeni bir delik delmek yerine, parmakların mevcut deliklerden birini ne ölçüde açacağını ya da dudakların hangi eğimde üfleyeceğini temsilen, nazarî "pozisyonlardan" söz ediyoruz. Amaç, ney açmada pratik değeri olan bir yöntem göstermek değil: Burada ney'i ve seslerin ney üzerindeki nazarî çıkış pozisyonlarını, matematiksel hesaplar için yol göstereci olacak teorik bir yardımcı araç olarak kullanıyoruz.

Doğal dizinin son adımındaki tablonun son sütununda ("5. devrede") Tiz Eviç ile Tiz Segâh arasında kaydetmeden bıraktığımız üç arızî ses vardı. Bunların hangi sesler olduğunu görelim:

2. ve 4. delikteki sesleri ney şemasında 3. ve 6. numaralı pozisyonlara kaydettik. 3. delikte bulduğumuz, Türk Musikîsi geleneksel dizisinde yer almayan sesi 3. deliğe karşılık gelen 4 numaralı pozisyona kaydetmek yerine, ondan bir koma dik olan Tiz Nim Hisar'ı onun yaklaşık bir koma üstünde yer alan 3a simgeli pozisyona (şimdilik sadece şematik olarak!) kaydediyoruz.

Birinci Adım

Şimdi bu üç arızî sesten en altteki Tiz Nim Hicaz ile başlayalım. Bu sesi bir kez daha 4. devrede, (henüz yeri belirlenmemiş olan) 2 numaralı pozisyonda buluyoruz. Böylece yeri kesinleşen bu pozisyonda şu sesler çıkıyor:
Nim Hicaz, Nim Şehnâz, Tiz Nim Hicaz

Bu yeni seslerden 3. devredeki Nim Şehnaz'ı bir kez daha 4. devrede, 6b simgeli pozisyonda buluyoruz. Böylece bu pozisyonun da yeri kesinleşiyor. Burada da şu sesler var:
Nim Zengûle, Tiz Nim Hisar, Nim Şehnaz

Bu kez de bunlardan 3. devredeki Tiz Nim Hisar'ı 4. devrede, 0 simgeli pozisyonda buluyoruz. Böylece belirlenen bu pozisyonda da şu sesler yer alıyor:
Nim Hisar, Kürdî , Tiz Nim Hisar

Burada 3. devredeki Kürdî'yi de ikinci kez 2. devre 5. pozisyonda buluyoruz. Böylece yeri kesinleşen 5. pozisyondan da şu sesler çıkıyor:
Kürdî, Acem, Sümbüle

Yeni bulduğumuz seslerin hepsi de, ney'de bir altlarındaki pozisyondaki seslerden bir bakıyye daha dik olan seslerdir. Bunlardan beşi Rast ile Gerdaniye arasına düşüyor:
Nim Zengûle, Kürdî, Nim Hicaz, Nim Hisar, Acem

Bağıl frekanslarını ve (Mansur ney'deki) mutlak frekanslarını hesaplayıp *1* , bu sesleri de şimdiye kadarki listemize eklersek:

Bu, Batı'nın geleneksel 12 sesli dizisine karşılık gelen bir dizidir...

İkinci adım

Yukarda Tiz Nim Hisar'ı 5. devrede 3a pozisyonuna yalnızca şematik şekilde kaydetmiş, kesin yerini henüz tespit etmemiştik. Bu sesi 4. devre 0 pozisyonunda da buluyoruz. Bu pozisyonun yerini ise 4. adımda tespit etmiştik. Bundan hareketle 5. devredeki Tiz Nim Hisar'ın ve 3a pozisyonunun da yerini kesinleştiriyoruz. Bu pozisyondan çıkan sesler şunlar:
Bûselik, Mâhûr, Tiz Bûselik, Tiz Nim Hisar

Bûselik ve Mâhûr, bölge olarak Rast ve Gerdâniye arasına düşen yeni sesler. Bunların da frekanslarını hesaplayıp *2* listeye ekliyoruz:

Buradaki sesler, Hamparsum notalarında kaydedilen 14 sestir.

Üçüncü adım

Dört delikli flütün 5. devresinde bulup da o zaman kaydetmediğimiz arızî seslerden üçüncüsü Tiz Dik Hisar'dı. Ancak bu sesi başka her hangi bir devrede bulamıyoruz. Ama aynı sesin bir oktav pesti, Dik Hisar, 3. devrede, 6a pozisyonunda var. Bundan yararlanarak 6a'nın yerini tespit ediyoruz. Buradan çıkan sesler:
Dik Zengûle, Dik Hisar, Dik Şehnaz

Bunlardan Dik Şehnaz'ı yine 3. devrede, 1a pozisyonunda buluyoruz. Böylece bu pozisyonun da yeri belirlenmiş oluyor. Buradaki sesler:
Dik Hicaz, Dik Şehnaz, Tiz Dik Hicaz

Böylece Ney üzerinde öngörmüş olduğumuz tüm pozisyonlar belirlenmiş oluyor. Yeni bulduğumuz seslerden Rast ile Gerdâniye arasına düşenler, sırasıyla şunlar:
Dik Zengûle, Dik Hicaz, Dik Hisar

Seslerin frekanslarını da hesaplayıp *3* listeye eklersek:

Neyde hesaplanan bu bağıl frekanslar, telli sazlardan hareketle geliştirilen dizidekilerle karşılaştırılırsa, doğal dizide olduğu gibi burada da farkın hiç bir zaman 0,1 komadan fazla olmadığı görülür. (İspat etmeden şu kadarına işaret edelim ki, buradaki bağıl frekanslar ya ud dizisinin aynı, ya da -payında veya paydasında 5 katsayısı bulunan kesirlerde- teorik olarak oradakinden 0,09 koma farklıdır.)

Buraya kadar gördüklerimiz temelde önceleri Batı Mûsikîsi'nde de yaşandı, ancak orada daha sonraki gelişmeleri belirleyen, önce iki seslilik, daha sonra da çok seslilik oldu: