*2* Maragî'de Geleneksel Dizi

[Yazıcıya göndermeye elverişli dosya için tıklayınız]

Abdülkadir Maragî, 17 sesli diziyi geometrik olarak, tümü Yegâh sesini veren bir teli temsil eden bir hattın üzerinde parmak basılacak yerleri temsil eden noktaları göstererek tarif ediyor. (Bkz. Murat Bardakçı: "Maragalı Abdülkadir", 1986, s. 56 - 57) Çıkış noktası Yegâh sesi alındığından, burada verilen bağıl frekanslar da Yegâh'a göredir. Yani burada Yegâh'ın frekansı 1, Nevâ'nın frekansı 2, Rast'ın frekansı 4/3'tür...

Telin tümünü AM hattı ile temsil edersek:

1. A-M hattı iki eşit kısma ayrılır ve ortadaki noktaya YH konur. Burası Neva perdesidir. Frekansı 2/1'dir.

2. A-M üç kısma bölünür. A'dan sonraki ilk noktaya YA konur. Burası Dügâh perdesidir. Frekansı 3/2'dir.

3. A-M dört kısma bölünür. A'dan sonraki ilk noktaya H konur. Burası Rast perdesidir. Frekansı 4/3'tür.

4. H-M dört kısma bölünür. H'dan sonraki ilk noktaya Yh konur. Burası Çargâh perdesidir. Frekansı 16/9'dur.

5. A-M dokuz kısma bölünür. A'dan sonraki ilk noktaya D konur. Burası Hüseynî Aşîran perdesidir. Frekansı 9/8'dir.

6. D-M dokuz kısma bölünür. D'den sonraki ilk noktaya Z konur. Burası Geveşt'tir. Frekansı 81/64'tür.

7. H-M sekiz kısma bölünür, parçalardan biri A-H'ya izafet edilir. Bulunan noktaya h konur. Burası Acem Aşîran'dır. Frekansı 32/27'dir.

8. h-M sekiz kısma bölünür, parçalardan biri pest tarafa izafet edilir. Bulunan noktaya B konur. Burası Pest Nim Hisar'dır. Frekansı 256/243'tür.

9. B-M üç kısma bölünür. B'den sonraki ilk noktaya YB konur. Burası Kürdî'dir. Frekansı 128/81'dir.

10. B-M dört kısma bölünür. B'den sonraki ilk noktaya T konur. Burası Nim Zengûle'dir. Frekansı 1024/729'dur.

11. T-M dört kısma bölünür. T'den sonraki ilk noktaya YV konur. Burası Nim Hicaz'dır. Frekansı 4096/2187'dir.

12. YV-M iki kısma bölünür, parçalardan biri pest tarafa izafet edilir. Bulunan noktaya V konur. Burası Irak'tır. Frekansı 8192/6561'dir.

13. V-M sekiz kısma bölünür, parçalardan biri pest tarafa izafet edilir. Bulunan noktaya C konur. Burası Pest Hisar'dır. Frekansı 65536/59049'dur.

14. C-M dört kısma bölünür. C'den sonraki ilk noktaya Y konur. Burası Dik Zengûle'dır. Frekansı 262114/177147'dir.

15. Y-M dört kısma bölünür. Y'den sonraki ilk noktaya YZ konur. Burası Dik Hicaz'dır. Frekansı 1048576/531441'dir.

16. V-M dört kısma bölünür. V'den sonraki ilk noktaya YC konur. Burası Segâh'tır. Frekansı 32768/19683'tür.

17. D-M üç kısma bölünür. D'den sonraki ilk noktaya YD konur. Burası Bûselik'tir. Frekansı 27/16'dır.

Bu geometrik tariflere karşılık gelen aritmetik işlemler şunlardır:

Yegâh = 1 olduğuna göre:
1. Neva = 2/1 = 2
2. Dügâh = Yegâh x (3/2) = 3/2
3. Rast = Yegâh x (4/3) = 4/3
4. Çargâh = Rast x (4/3) = 16/9
5. HüseynîAş. = Yegâh x (9/8) = 9/8
6. Geveşt = HüseynîAş. x (9/8) = 81/64
7. AcemAş. = Rast x (8/9) = 32/27
8. P.N.His.= AcemAş. x (8/9) = 256/243
9. Kürdî = P.N.His. x (3/2) = 128/81
10. N.Zeng.= P.N.His. x (4/3) = 1024/729
11. N.Hicaz = N.Zeng. x (4/3) = 4096/2187
12. Irak = N.Hicaz x (2/3) = 8192/6561
13. P.Hisar = Irak x (8/9) = 65536/59049
14. D.Zeng.= P.Hisar x (4/3) = 262114/177147
15. D.Hicaz = D.Zeng. x (4/3) =1048576/531441
16. Segâh = Irak x (4/3) = 32768/19683
17. Buselik = HüseynîAş. x (3/2) = 27/16

Daha önce hesapladığımız değerlerle karşılaştırabilmek için Rast ve ondan tiz seslerin kendini, Rast'tan pest olan seslerin ise bir oktav tizini alarak Yegâha göre bağıl frekanslarıyla sıralayalım; ardından bu frekanslardan hareketle (bunları 3/4 ile çarparak) Rast'a göre bağıl frekansları hesaplayalım:

Kolayca görüleceği gibi burada Rast'a göre hesaplanan değerler, "ud-ı kadîm'in" perdelerinden hareketle hesaplamış olduğumuz değerlerin tamamen aynıdır.